Klapy dymowe a szyb windowy — oddymianie, zapobieganie zadymieniu i co z tego wynika dla windy

Szyb łączy kondygnacje w pionie. Przechodzi przez strefy pożarowe, a jego jedyną „przegrodą" od strony korytarzy są drzwi przystankowe. W czasie pożaru ta pionowa przestrzeń staje się drogą, którą dym i gorące gazy mogą przemieszczać się między piętrami — także w górę, siłą wyporu, jak w kominie. W tej samej przestrzeni porusza się kabina, w której mogą być ludzie.

Z tego wynikają dwa różne cele projektowe, które łatwo pomylić:

• nie dopuścić dymu do szybu — bo szyb ma pozostać użyteczny (dźwig dla ekip ratowniczych) albo nie może stać się kanałem rozprzestrzeniania pożaru;
• usunąć dym z szybu, jeżeli już się w nim znalazł — żeby nie kumulował się pod stropem nadszybia i nie wracał na kondygnacje.

Pierwszy cel realizują urządzenia zapobiegające zadymieniu. Drugi — oddymianie, w tym klapy dymowe. Rozwiązania te działają w przeciwnych kierunkach i nie da się ich „dołożyć" jedno do drugiego bez rozstrzygnięcia, co po czym. Dla dostawcy dźwigu dochodzi jeszcze trzecia rzecz: wszystko, co dzieje się z powietrzem w szybie, dzieje się wokół kabiny. Więcej o tym, jak dźwig zachowuje się po sygnale pożarowym, w przewodniku winda a pożar — zjazd pożarowy i dźwig dla straży pożarnej.

W dokumentacji projektowej przewijają się cztery rodzaje urządzeń z jednej rodziny norm — PN-EN 12101 „Systemy kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła". Numery norm podajemy jako identyfikatory obszaru; aktualne wydania i ich treść należy sprawdzać w wykazach PKN.

Osobną rzeczą jest zwykła wentylacja szybu w normalnej eksploatacji — wymiana powietrza dla urządzenia i użytkowników, bez funkcji pożarowej. Czy i jak szyb jest wentylowany na co dzień, wynika z projektu budynku i wymagań producenta dźwigu co do warunków środowiskowych. Otwór wentylacyjny nie jest klapą dymową, a klapa dymowa nie zastępuje wentylacji użytkowej. Te dwie funkcje warto w dokumentacji nazywać osobno.

To najczęściej mylona para pojęć w korespondencji projektowej. „Oddymianie szybu" znaczy: usuwamy dym z szybu. „Zapobieganie zadymieniu szybu" znaczy: nie dopuszczamy dymu do szybu. Pierwsze zakłada, że dym w szybie się pojawi; drugie ma do tego nie dopuścić. Nadciśnienie i otwarta klapa grawitacyjna działają przeciwstawnie — otwarta klapa rozszczelnia przestrzeń, którą nadciśnienie ma utrzymać.

Przepis jest tu jednoznaczny w jednym przypadku. § 253 ust. 4 warunków technicznych (t.j. Dz.U. 2022 poz. 1225) wymaga, aby szyb dźwigu dla ekip ratowniczych był wyposażony w urządzenia zapobiegające zadymieniu. Nie „w oddymianie" i nie „w klapę dymową". Ta sama logika dotyczy klatek schodowych i przedsionków w budynkach wysokich i wysokościowych (§ 245 i § 246) — z tym, że te paragrafy mówią o klatkach i przedsionkach, nie o szybach dźwigowych. Kiedy budynek musi mieć taki dźwig i co jeszcze musi zapewnić — w przewodniku dźwig dla ekip ratowniczych — wymagania.

Dla pozostałych szybów — bez dźwigu dla ekip ratowniczych — w przepisach, do których odsyłamy, nie ma ogólnego nakazu ani klapy dymowej, ani nadciśnienia. Rozwiązanie wynika z projektu: z klasy odporności pożarowej budynku, podziału na strefy, tego, czy szyb jest wydzielony pożarowo, i z przyjętej koncepcji ochrony dróg ewakuacyjnych. Klapa nad szybem bywa w projektach elementem dziedziczonym z innej inwestycji, o który nikt nie zapytał „po co". To pytanie warto zadać wcześnie.

Nie dostawca dźwigu. Nie UDT. Rozstrzygnięcie należy do projektu budynku i jego uzgodnienia pod względem ochrony przeciwpożarowej. Podział ról wygląda następująco:

Kluczowy dokument to scenariusz pożarowy — pojęcie o definicji legalnej w rozporządzeniu MSWiA z 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1563). Jest obowiązkowy, gdy w obiekcie przewidziano m.in. system sygnalizacji pożarowej, urządzenia oddymiające lub urządzenia zapobiegające zadymieniu. Skoro klapa dymowa albo nadciśnienie w szybie są w projekcie, scenariusz jest wymagany — a jego opracowanie leży po stronie projektowej. Co dokładnie musi rozstrzygnąć w części dźwigowej, opisujemy w przewodniku scenariusz pożarowy a sterowanie windą.

Otwarcie klapy nad szybem zmienia rozkład ciśnień i przepływ powietrza w całym szybie. Jeżeli w tym momencie kabina z ludźmi jest jeszcze w drodze na przystanek docelowy, dym z kondygnacji objętej pożarem może zostać zassany do szybu i do kabiny. Przepływ może też wpływać na pracę drzwi i na warunki środowiskowe urządzenia. Nie prognozujemy tych skutków ilościowo — to wymaga obliczeń, których wykonanie należy do projektanta branżowego.

Istotne jest to, czego nie ma w przepisach: nie ma normy ani rozporządzenia, które wprost nakazywałoby kolejność „najpierw zjazd dźwigu, potem otwarcie klapy". Kolejność ustala scenariusz pożarowy dla konkretnego obiektu. Dlatego z perspektywy dźwigu pięć pytań ma charakter krytyczny i brak odpowiedzi na nie oznacza, że nie potwierdzamy bezpieczeństwa rozwiązania:

• Czy klapa dymowa otwiera się natychmiast po alarmie, czy z opóźnieniem — i jakim?
• Czy dźwig ma czas na zjazd przed otwarciem klap lub uruchomieniem oddymiania obejmującego szyb? Czy przewidziano blokadę albo potwierdzenie zakończenia zjazdu?
• Co się dzieje, gdy kabina jest w ruchu w chwili alarmu — dokańcza jazdę, zawraca, zatrzymuje się?
• Co się dzieje, gdy w kabinie są ludzie — jak i gdzie zostaną wypuszczeni, ile to trwa?
• Czy ktoś ocenił, że system oddymiania nie pogorszy bezpieczeństwa osób w kabinie — napływ dymu do szybu, efekt kominowy, wpływ na drzwi i jazdę? Kto?

Pytamy technicznie, nie oskarżycielsko: „prosimy o wskazanie, w którym miejscu scenariusza opisano kolejność otwarcia klapy względem zjazdu kabiny". Jeżeli odpowiedzi nie ma, brak odpowiedzi jest odpowiedzią — i wystarczy do zastrzeżenia na piśmie.

Poniżej lista uzgodnień, o które występujemy przed ofertą, przed produkcją i przed programowaniem sterownika. Nie są to pytania o geometrię szybu — tę opisuje przewodnik wytyczne budowlane szybu windowego. Są to pytania o to, co stanie się w szybie w czasie pożaru.

Kwalifikacja

• Czy dźwig jest zwykłym dźwigiem z funkcją zjazdu pożarowego (PN-EN 81-73), czy dźwigiem dla straży pożarnej (PN-EN 81-72)? Czy w projekcie występuje dźwig dla ekip ratowniczych wg § 253 — i który to dźwig?
• Czy szyb ma urządzenia zapobiegające zadymieniu (§ 253 ust. 4)? Jakiego typu — różnicowanie ciśnień czy inne rozwiązanie?
• Czy szyb jest wydzielony pożarowo (§ 253 ust. 3 w zw. z § 216) i jaka klasa drzwi przystankowych jest wymagana? Klasę wskazuje projektant; metodę badania określa PN-EN 81-58, klasyfikację — rodzina PN-EN 13501.

Sterowanie i sygnały

• Jaki system steruje klapami dymowymi lub oddymianiem (centrala oddymiania, SSP, inny) i kto jest jego wykonawcą?
• Skąd pochodzi sygnał pożarowy do dźwigu — która centrala, która strefa, w jakiej postaci (styk bezpotencjałowy, sygnał nadzorowany, protokół)?
• Czy sygnał do dźwigu i sygnał do klap to ten sam sygnał, czy dwa niezależne wyjścia matrycy sterowań?
• Czy klapa otwiera się natychmiast, czy z opóźnieniem? Czy przewidziano zwłokę lub blokadę uzależniającą oddymianie szybu od zakończenia zjazdu?

Przestrzeń szybu

• Czy klapa dymowa znajduje się w szybie lub nad szybem i czy jej otwarcie wpływa na przepływ powietrza podczas jazdy kabiny?
• Czy w szybie nie zaplanowano instalacji obcych — przewodów oddymiających innych przestrzeni, tras teletechnicznych, kabli niezwiązanych z dźwigiem (§ 201)?
• Czy dokumentacja projektowa jest spójna z DTR dźwigu — wejścia sygnałowe sterownika, warunki środowiskowe, stopnie ochrony?

Dokumenty i weryfikacja

• Czy scenariusz pożarowy jest uzgodniony przez rzeczoznawcę? Prosimy o fragment dotyczący dźwigu i o matrycę sterowań.
• Czy producent dźwigu potwierdził możliwość realizacji takiej sekwencji? Jeśli nie — sekwencja jest założeniem, nie faktem.
• Czy wymagania wpisano do dokumentacji wykonawczej, a nie tylko ustalono ustnie na budowie?
• Czy test funkcjonalny obejmuje łącznie sekwencję dźwig + SSP + klapy/oddymianie, z protokołem, listą uczestników i datą? Kto koordynuje próbę?

Architekci i biura projektowe, które chcą mieć te pytania zamknięte przed przetargiem na dźwig, znajdą opis współpracy na stronie windy dla architektów i biur projektowych.

• Mylenie oddymiania z zapobieganiem zadymieniu. W projekcie dźwigu dla ekip ratowniczych pojawia się klapa dymowa nad szybem, a przepis wymaga rozwiązania o przeciwnym działaniu.
• Klapa „z automatu", bez pytania o kolejność. Klapa uruchamiana samoczynnie z SSP nad szybem, w którym jeździ kabina — bez zwłoki, bez blokady, bez analizy przypadku kabiny z ludźmi.
• Jeden sygnał do wszystkiego. To samo wyjście centrali otwiera klapę i wywołuje zjazd, więc oba zdarzenia następują jednocześnie — i nikt tego nie zaprojektował świadomie.
• Nieaktualna podstawa projektowania nadciśnienia. Powołanie samej PN-EN 12101-6 jako podstawy obliczeń różnicowania ciśnień po rozdzieleniu normy w 2022 r.
• Instalacje obce w szybie. Przewód oddymiający lub trasa kablowa innej branży poprowadzona szybem, wbrew § 201 — wychodzi na koordynacji wykonawczej albo, gorzej, przy odbiorze.
• Ustalenia ustne zamiast wpisu do dokumentacji. Sekwencja „dogadana" na budowie, której nie ma w projekcie technicznym ani w matrycy sterowań.
• Oczekiwanie, że UDT „zatwierdzi" oddymianie. Badanie odbiorcze UDT dotyczy urządzenia; zgodność ppoż. budynku weryfikuje PSP. Jak wygląda sam odbiór windy przez UDT — osobny przewodnik.
• Próby każdego systemu osobno. SSP działa, klapa się otwiera, dźwig zjeżdża — a nikt nie sprawdził, czy w jednej sekwencji dzieje się to w założonej kolejności.
• Brak przeglądów po oddaniu budynku. Klapy i urządzenia oddymiające są urządzeniami przeciwpożarowymi z obowiązkiem przeglądu nie rzadziej niż raz w roku — to nie jest część konserwacji UTB. O tym, co należy do eksploatującego dźwig, w przewodniku obowiązki eksploatującego UTB.

Nie projektujemy oddymiania i nie zamierzamy tego udawać. Znamy rodzinę PN-EN 12101 po to, żeby rozmawiać z projektantem i rzeczoznawcą jednym językiem, wychwycić ryzyko dla ludzi w kabinie i nie przyjąć na siebie odpowiedzialności za cudzy system. W praktyce oznacza to trzy rzeczy: zadajemy pytania z listy powyżej na piśmie, wpisujemy odpowiedzi do dokumentacji projektu, a przy odbiorze wnioskujemy o próbę łączną z protokołem. Jeżeli odpowiedzi nie ma, zgłaszamy zastrzeżenie. Terminologię z tej strony — SSP, matryca sterowań, urządzenie przeciwpożarowe — wyjaśnia glosariusz dźwigowy.

Stan weryfikacji publikatorów: 14.08.2026. Akty prawne są publiczne — poniżej odesłania do oficjalnych baz. Normy PN-EN wymieniamy jako identyfikatory; ich treść jest dostępna w PKN. Materiały CNBOP-PIB i PSP mają charakter pomocniczy i nie stanowią podstawy prawnej.

• Dz.U. 2022 poz. 1225 — warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j., z późn. zm.); § 201, § 216, § 232, § 245, § 246, § 253, § 270
• Dz.U. 2023 poz. 1563 — rozporządzenie MSWiA w sprawie uzgadniania projektów pod względem zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej; definicja legalna scenariusza pożarowego
• Dz.U. 2023 poz. 822 — rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (t.j.); § 2 ust. 1 pkt 9, § 3
• Dz.U. 2025 poz. 188 — ustawa o ochronie przeciwpożarowej (t.j.); art. 4
• Dz.U. 2018 poz. 2176 — warunki techniczne dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego
• Polski Komitet Normalizacyjny — katalog i dystrybucja norm PN-EN 12101-2, 12101-3, 12101-6, 12101-8, 12101-13, PN-EN 13501, PN-EN 81-58, PN-EN 81-72, PN-EN 81-73
• UDT — dźwigi i inne urządzenia transportu bliskiego — zakres dozoru technicznego nad urządzeniem
• Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej — materiały o czynnościach kontrolno-rozpoznawczych i odbiorach obiektów
• CNBOP-PIB — Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza — publikacje dotyczące scenariuszy pożarowych i matryc sterowań (materiał pomocniczy, nie podstawa prawna)

• Winda a pożar — zjazd pożarowy i dźwig dla straży
• Dźwig dla ekip ratowniczych — wymagania
• Scenariusz pożarowy a sterowanie windą
• Wytyczne budowlane szybu windowego
• Windy dla architektów i biur projektowych
• UDT, normy i odbiory
• Serwis wind i konserwacja UTB